"Bần tiện bất năng di" xuất phát từ "Mạnh Tử - Đằng Văn Công hạ", nguyên văn là "Phú quý bất năng dâm, bần tiện bất năng di, uy vũ bất năng khuất, thử chi vị đại trượng phu". Ý nghĩa là: trong hoàn cảnh nghèo khó và thấp hèn, không được thay đổi chí hướng và phẩm hạnh của mình. Câu này nhấn mạnh rằng một người dù rơi vào cảnh khốn khó, địa vị thấp kém, cũng phải kiên trì giữ vững nguyên tắc đạo đức và lý tưởng niềm tin, không vì thiếu thốn vật chất hay áp lực xã hội mà dao động. Ý nghĩa sâu xa nằm ở chỗ, phẩm cách chân chính không phụ thuộc vào hoàn cảnh bên ngoài, mà nằm ở sự kiên định và độc lập bên trong tâm hồn. Ngữ cảnh sử dụng thường là để ca ngợi những người vẫn giữ được khí tiết, không xu nịnh bám víu dù ở trong nghịch cảnh. Về bối cảnh văn hóa, câu này thể hiện sự theo đuổi nhân cách lý tưởng của Nho gia, tương thông với các tinh thần như "an bần lạc đạo", "cùng thả ích kiên". Sắc thái tình cảm mang nghĩa tích cực, hàm chứa ý vị trang trọng, kính phục, thường được dùng trong các diễn đạt trang trọng hoặc mang tính văn học.
📝 Ví dụ
1. Tuy xuất thân hàn môn, nhưng ông ấy bần tiện bất năng di, luôn kiên trì lý tưởng học thuật của mình, cuối cùng đã đạt được thành tựu xuất sắc. (Chỉ trong hoàn cảnh nghèo khó thấp hèn vẫn không thay đổi chí hướng)
2. Đối mặt với sự cám dỗ của mức lương cao, vị nhà khoa học lão thành này bần tiện bất năng di, vẫn ở lại phòng thí nghiệm điều kiện gian khổ để nghiên cứu. (Chỉ không vì lợi ích vật chất mà dao động, giữ vững bản tâm)