"Phú quý bất năng dâm" xuất phát từ "Mạnh Tử - Đằng Văn Công hạ", nguyên văn là "Phú quý bất năng dâm, bần tiện bất năng di, uy vũ bất năng khuất, thử chi vị đại trượng phu". Trong đó "dâm" có nghĩa là mê hoặc, nhiễu loạn, mở rộng ra là khiến người ta mê loạn bản tâm. Thành ngữ này chỉ việc đối mặt với sự cám dỗ của tài phú và địa vị, vẫn có thể kiên thủ đạo nghĩa và nguyên tắc, không vì phú quý mà kiêu xa dâm dật, đánh mất lý trí hoặc thay đổi chí hướng. Nó nhấn mạnh sự độc lập của nhân cách và sự kiên định của đạo đức, là một trong những yếu tố cốt lõi của nhân cách đại trượng phu mà Nho gia tôn sùng. Ngữ cảnh sử dụng thường là ca ngợi phẩm chất cao thượng của một người giữ được sự tỉnh táo trong thuận cảnh, không bị lợi ích vật chất lay động, thường dùng trong ngữ cảnh trang trọng hoặc mang tính văn học. Sắc thái tình cảm là nghĩa bao, mang ý vị trang trọng, kính phục. Về bối cảnh văn hóa, nó thể hiện sự coi trọng tu dưỡng nội tâm của văn hóa truyền thống Trung Quốc, cùng với "bần tiện bất năng di" và "uy vũ bất năng khuất" tạo thành tiêu chuẩn hoàn chỉnh của nhân cách lý tưởng.
📝 Ví dụ
1. Dù ở địa vị cao, ông vẫn luôn giữ vững phẩm chất "phú quý bất năng dâm", kiên trì làm việc thiết thực cho dân, giành được sự kính trọng của quần chúng. (Ý nghĩa: Không vì giàu sang và địa vị mà mê hoặc bản tâm, giữ được sự liêm khiết và chính trực.)
2. Sau khi thành công trong kinh doanh, bà vẫn giữ vững phẩm chất "phú quý bất năng dâm", không chìm đắm trong hưởng lạc xa hoa, mà dành phần lớn lợi nhuận đầu tư vào các hoạt động công ích. (Ý nghĩa: Đối mặt với cám dỗ giàu sang, vẫn có thể kiên định nguyên tắc đạo đức và mục tiêu cuộc đời.)