"Thị phi chi tâm" xuất phát từ "Mạnh Tử - Công Tôn Sửu thượng", chỉ khả năng phân biệt đúng sai thiện ác mà con người sinh ra đã có, là một trong những khái niệm cốt lõi của thuyết tính thiện trong Nho giáo. Mạnh Tử cho rằng, lòng trắc ẩn, lòng tuốt thẹn, lòng khiêm nhường, lòng thị phi lần lượt là mầm mống của nhân, nghĩa, lễ, trí, trong đó "thị phi chi tâm" là khởi đầu của trí. Thành ngữ này nhấn mạnh rằng trong lòng con người vốn có trực giác đạo đức để phán đoán đúng sai, chứ không phải là phán đoán tri thức đơn thuần. Trong cách sử dụng hiện đại, nó thường được dùng để miêu tả một người có tiêu chuẩn đạo đức rõ ràng và lòng chính nghĩa, có thể phân biệt rõ ràng đúng sai, không mù quáng làm theo, không lẫn lộn đen trắng. Sắc thái tình cảm của nó thiên về nghĩa tích cực, thường được dùng để khen ngợi hoặc tự suy xét, nhấn mạnh lương tri và lý tính bên trong. Về bối cảnh văn hóa, nó thể hiện sự coi trọng của Nho giáo đối với tự giác đạo đức và tu dưỡng nhân cách, tương thông với các khái niệm như "lương tri", "lương tâm". Các tình huống sử dụng thường thấy trong việc thảo luận về phán đoán đạo đức, dư luận xã hội, tu dưỡng cá nhân, nhắc nhở mọi người giữ gìn quan niệm thị phi tỉnh táo.
📝 Ví dụ
1. Trước những tin đồn khác nhau trên mạng, chúng ta cần giữ vững tâm phân biệt đúng sai, không dễ dàng chia sẻ những thông tin chưa được xác thực.
2. Từ nhỏ anh ấy đã được giáo dục gia đình tốt, hình thành tâm phân biệt thiện ác đúng sai mạnh mẽ, chưa bao giờ làm những việc trái với lương tâm.