"Ngọc bất trác bất thành khí" xuất phát từ "Lễ Ký - Học Ký", nguyên văn là "Ngọc bất trác, bất thành khí; nhân bất học, bất tri đạo". Nghĩa mặt chữ là: ngọc thạch nếu không được mài giũa, thì không thể trở thành đồ vật hữu dụng. Hàm ý sâu xa là ví von nếu con người không trải qua rèn luyện, giáo dục và học tập, thì không thể thành tài. Thành ngữ này nhấn mạnh tầm quan trọng của nỗ lực hậu thiên và giáo dục, thường được dùng trong bối cảnh bậc trưởng bối khuyên bảo con cháu, hoặc tự khích lệ bản thân. Nó mang sắc thái tình cảm tích cực hướng thượng, khuyến khích con người đối diện với khó khăn và mài giũa, coi đó là con đường tất yếu của sự trưởng thành. Về bối cảnh văn hóa, nó thể hiện lý niệm của Nho gia coi trọng giáo hóa, nhấn mạnh "tu thân", cùng dị khúc đồng công với "Bảo kiếm phong tòng ma lệ xuất, mai hoa hương tự khổ hàn lai". Khi sử dụng thường hàm ý khuyên răn, khích lệ, ngữ khí trang trọng mà ôn hòa.
📝 Ví dụ
1. Con à, con phải biết ngọc không mài không thành đồ, bây giờ chịu khổ nhiều một chút, sau này mới có thể thành đạt.
2. Huấn luyện viên nói với các cầu thủ trẻ: “Ngọc không mài không thành đồ, việc các em khổ luyện mỗi ngày hiện nay chính là để sau này có thể đứng trên bục nhận giải.”